Zabytkowa lampa chanukowa z motywem lwów i koroną — Warsztat warszawski, przełom XIX/XX w.
Opis: Wyjątkowy, muzealnej klasy obiekt sztuki sakralnej i rzemiosła żydowsko-polskiego — wolnostojąca lampa chanukowa, wykonana w warszawskim ośrodku metaloplastycznym na przełomie XIX i XX wieku.
Lampa wsparta jest na czterech ozdobnych, stabilnych nóżkach. Składa się z szeregu ośmiu jednostkowych dzbaneczków na oliwę umieszczonych w dolnej strefie oraz centralnie usytuowanego, dodatkowego palnika pomocniczego (szamasza), co stanowi kompletny i w pełni zachowany układ rytualny. Imponujące, bogato ażurowe zaplecze dekorowane jest motywem dwóch lwów w układzie antytetycznym, które wsparte na tylnych łapach podtrzymują stylizowany bukiet przypominający formę siedmioramiennej menory. Kompozycję wieńczy u góry plastycznie uformowana korona. W dolnej partii zaplecza, pod łapami zwierząt, widnieje wyryta inskrypcja w języku hebrajskim o treści Le-hadlik ner chanuka („...zapalić światło chanukowe”).
Wykonana z miedzi techniką tradycyjnego odlewu warsztatowego z brązu, z zachowaniem pięknych detali reliefowych. Obiekty tego typu stanowią rzadkość na rynku antykwarycznym, łącząc głęboką wartość historyczną i kulturową z kunsztem dawnego rzemiosła metali.
Stan zachowania: Bardzo dobry jak na wiek przedmiotu. Oryginalna miedziana powierzchnia pokryta szlachetną, wiekową patyną. Konstrukcja stabilna, brak uszkodzeń mechanicznych; wszystkie kluczowe elementy (w tym szamasz) zachowane w oryginale.
Wymiary:
-
Wysokość: 16,5 cm
-
Długość (szerokość całkowita): ok. 19 cm
-
Głębokość: 5,5 cm
Kontekst rynkowa i wartość kolekcjonerska judaików
Judaika z terenu dawnego Królestwa Polskiego, a w szczególności warszawskie odlewy miedziane i mosiężne z przełomu XIX i XX wieku, reprezentują niezwykle cenioną i wąską specjalizację na międzynarodowym oraz krajowym rynku sztuki dawnej. Obiekty te posiadają nie tylko wartość artystyczną i rzemieślniczą (ludwisarstwo, precyzyjny odlew, bogata ikonografia), ale również ogromne znaczenie historyczne i kulturowe.
Kompozycja z antytetyczną parą lwów podtrzymujących menorę oraz zwieńczeniem koronnym to jeden z najbardziej poszukiwanych, tradycyjnych motywów w domowej sztuce rytualnej Aszkenazyjczyków. Fakt zachowania kompletnego układu (w tym centralnego palnika szamasz), oryginalnego materiału (miedź) oraz czytelnej hebrajskiej inskrypcji przy zachowaniu kompaktowych, poszukiwanych przez kolekcjonerów gabarytów (szerokość ok. 19 cm) stawia ten obiekt w rzędzie poszukiwanych perełek kolekcjonerskich (Museum-Quality / Collector Grade). Na rynku aukcyjnym (np. domy aukcyjne specjalizujące się w sztuce dawnej i judaikach w Warszawie, Krakowie, a także w Wiedniu i Nowym Jorku) dobrze zachowane, w pełni autentyczne lampy warszawskie z tego okresu notują stale rosnącą dynamikę cenową.
Święto Chanuki
Prezentowany obiekt to nie tylko wybitne dzieło dawnego rzemiosła artystycznego z przełomu XIX i XX wieku, ale przede wszystkim głęboko zakorzeniony w tradycji przedmiot liturgiczny – lampa chanukowa (hebr. chanukija).
Chanuka, znana jako Święto Świateł, to jedno z najbardziej radosnych i ciepłych świąt w tradycji judaistycznej. Upamiętnia ono wydarzenia z II wieku p.n.e. (164 rok p.n.e.) – cudowne odzyskanie i oczyszczenie Świątyni Jerozolimskiej po zwycięstwie powstańców pod wodzą Machabejczyków nad grecko-syryjskimi najeźdźcami (Seleucydami). Kiedy Żydzi przystąpili do ponownego poświęcenia świątyni, odnaleźli tylko jeden niewielki dzbanuszek z rytualnie czystą oliwą, który mógł wystarczyć zaledwie na jeden dzień palenia w świątynnej menorze. Stał się jednak cud: oliwa paliła się przez osiem dni – dokładnie tyle, ile potrzebowano na przygotowanie nowej partii czystej oliwy.
Na pamiątkę tego wydarzenia święto trwa przez osiem dni. Każdego wieczoru rodziny gromadzą się wokół chanukiji, aby zapalać światła: pierwszego dnia jedno, drugiego dwa, i tak aż do ósmego dnia, kiedy płoną już wszystkie osiem głównych płomieni. Towarzyszą temu modlitwy, pieśni oraz tradycyjne potrawy smażone na oliwie (jak placki ziemczane – latkes – czy pączki sufganijot), symbolizujące cud oliwy.
Architektura i symbolika lampy chanukowej
Konstrukcja tradycyjnej chanukiji ma ściśle określony układ, który odzwierciedla wiekowe kanony sztuki judaistycznej:
-
Osiem naczyń na światło: Lampa posiada w jednej linii osiem pojemników (lub tulejek) na oliwę bądź świeczki, przeznaczonych na kolejne dni święta.
-
Światełko pomocnicze (szamasz): Nieodłącznym elementem jest dziewiąte, zazwyczaj nieco wyżej wysunięte lub wyróżnione miejsce na dodatkową świecę pomocniczą – tzw. szamasz (sługę). To z niego każdego wieczoru odpala się kolejne płomienie, ponieważ według prawa żydowskiego światło chanukowe ma charakter wyłącznie sakralny i nie wolno go używać do zwykłych celów (np. do czytania czy oświetlania pomieszczenia).
-
Stylistyka i wykonanie: Okaz w brązie z przełomu wieków (1890–1920) łączy w sobie solidne, tradycyjne rzemiosło metalurgiczne z elementami dekoracyjnymi typowymi dla sztuki użytkowej tamtego okresu. Bogate detale, kunsztowne odlewnictwo oraz piękna, wiekowa patyna nadają przedmiotowi wyjątkową szlachetność i autentyzm.
