Co obecnie cieszy się szczególną popularnością wśród kolekcjonerów przedmiotów użytkowych? Zainteresowanie naczyniami retro jest dziś coraz większe i to nie tylko wśród pasjonatów wyrobów z ceramiki. W Polsce powróciła moda na naczynia w kwiaty ''włocławki''

 

Włocławki

Fajans to niezwykle oporny i trudny we współpracy materiał. Wyrabia charakter artysty. Uczy pokory i cierpliwości. Żeby nadać mu właściwą formę, najpierw trzeba spróbować go ''ujarzmić''. Oczywiście można to robić na wiele sposobów. Jedna z dróg prowadzi do Włocławka...

 

Czym właściwie jest fajans?

Fajans to rodzaj tworzywa, którego głównym składnikiem jest określony typ glinki. Innymi słowy to jedna z odmian ceramiki, którą zazwyczaj formuje się ręcznie, wypala a następnie maluje. Fajans jako materiał jest łudząco podobny do porcelany. Porcelana to do dziś jedno z bardziej cenionych, urokliwych i dostojnych tworzyw. Produkuje się z niej zastawy stołowe oraz wiele przedmiotów codziennego użytku a także bibeloty. Receptura wyrobu porcelany była niegdyś jedną z najpilniej strzeżonych tajemnic. ''Białe złoto'' jak zwykło się ją nazywać , w rzeczywistości jest mieszaniną glinki kaolinowej z kwarcem i skaleniem. Rzecz jasna próbowano dociekać, w jakich proporcjach należało dodać poszczególne ingrediencje, by w rezultacie otrzymać ten śnieżnobiały, lśniący materiał. Tajemnica receptury nie została odkryta od razu. Skutkiem ubocznym nieprawidłowego dobrania proporcji było powstanie fajansu. Chociaż materiał ten jest wytwarzany z tych samych surowców, co porcelana, brak mu jednak jej elegancji, wdzięku, delikatności i plastyczności. Pod względem jakości jest zdecydowanie gorszy. Do jego wytworzenia stosuje się także kaolin, lecz nieoczyszczony. Stąd tez odcień fajansu jest kremowy, natomiast projektowane formy bardziej proste. Żeby zabezpieczyć go przed nasiąkaniem wodą i szkodliwym działaniem czynników zewnętrznych, nakłada się dodatkową warstwę białego szkliwa. W ten sposób fajans niejako ''upodabnia'' się do porcelany. Można go jednak łatwo zdemaskować. Fajans nie jest w jakikolwiek sposób podatny na przenikliwość chociażby jednego promyka światła. Ma on jednak tę zaletę, że jest cięższy, zdecydowanie grubszy i bardziej odporny na wysokie temperatury oraz ścieranie ścianek niż porcelana.

 

Kwiaty jako znak rozpoznawczy

Chociaż włocławski fajans odznacza się nad wyraz bogatą malaturą, inspirowaną kolorami oraz motywami ludowymi, to jednak elementem, który przyniósł mu popularność zarówno w Polsce jak i za granicą były kwiaty w charakterystycznym kobaltowym, brązowym lub purpurowym kolorze. Pierwszy kwiatowy wzór powstał krótko po uruchomieniu w 1873 roku fabryki, zajmującej się produkcją włocławskiego fajansu. Był oczywiście malowany ręcznie. Choć w tym czasie z fabryki wychodziło wiele zastaw, kwiatowe malunki zdobiły tylko nieliczne z nich, czyniąc je tym samym raczej przedmiotami dekoracyjnymi niż użytkowymi. Prawdziwymi rarytasami i małymi dziełami sztuki.
Florystyczny motyw stał się na tyle rozpoznawalny, że na fajanse z Włocławka zaczęto mówić po prostu ''włocławki''.

Niekolorowa historia

Fabryka fajansu była niegdyś dużym, włocławskim zakładem przemysłowym, a właściwie kompleksem budowli fabrycznych, który kilkukrotnie zmieniał swoich właścicieli. ''Stara'' fabryka rozpoczęła swą działalność na początku lat 70. XIX wieku pod nazwą Włocławska Fabryka Fajansu. Kilka lat później w sąsiedztwie pierwszej fabryki wybudowano ''nową'', która działała pod nazwą Nowa Włocławska Fabryka Fajansu. Na przestrzeni lat kompleks doczekał się zarówno sporej rozbudowy, połączenia fabryk (które od 1945 roku działały pod wspólnym szyldem Zakłady Fajansu im. Rewolucji 1905 roku a następnie w latach 70. zostały przekształcone w Włocławskie Zakłady Ceramiki Stołowej) jak i potężnych strat – pożar zniszczył większość zabudowań fabrycznych oraz najważniejsze urządzenia. Zakład odbudowano. Czasy jego świetności przypadły na lata 70. XX wieku. Wtedy każdy mieszkaniec Włocławka chciał mieć w domu kultowy włocławek. W 1990 roku zaprzestano produkcji fajansu i fabryka została zamknięta. 12 lat później wznowiła swą działalność, pod innym adresem i już nie jako fabryka, ale mała manufaktura. Nadal jednak w produkcji wykorzystywana jest tradycyjna technika, kultowe formy oraz ręczne zdobienie wyrobów. W manufakturze zatrudnieni są byli pracownicy z włocławskiego zakładu. Dzięki zachowanym, starym wzornikom możliwe jest odtworzenie dawnego stylu malunków. Oprócz doskonale znanych talerzy, mis, wazonów czy filiżanek w manufakturze produkuje się także fajans współczesny, bibeloty dekoracyjne, ozdoby świąteczne a także spersonalizowane produkty.

 

Artyści pracujący we Wzorcowni

W 1952 roku we Włocławskiej Fabryce Fajansu powołano do życia Ośrodek Wzorcujący, nazwany potocznie Wzorcownią. Pracownikami Ośrodka byli wybitni projektanci ceramiki : Elżbieta Piwek-Białoborska, Jan Sowiński, Wit Płażewski i Antoni Bisaga. To właśnie oni narzucili styl włocławskim fajansowi. Dopełnili go natomiast malarze ceramiki, wśród nich: Helena Majewska, Katarzyna Mirolewicz, Halina Smółkowska, Bogusław Starosta, Julia Antczak, Halina Awarska, Bogusław Gajda, Maria Skibińska. Zanim powstały konkretne modele naczyń oraz wzory dekoracji, najpierw oczywiście był pomysł oraz wstępny szkic. Wszystkie były niepowtarzalne i posiadały swój unikalny numer. Następnie konkretne typy formowano ręcznie lub odlewano z gipsowej formy (do której wlewano tzw. mulik fajansowy). Gotowy produkt wypalano, malowano, szlifowano i na koniec jeszcze razy wkładano do pieca. Artyści-malarze pracujący we Wzorcowni posiadali tę niezwykłą umiejętność, która pozwala im zamiast przytłaczać fajans kolorem, jedynie go ubarwiać, tym samym wydobywając drzemiące w nim piękno.

 

Włocławki wśród porcelany i ceramiki na stronie Antyki Galicja

Na stronie Antyki Galicja dostępna jest kolekcja fajansu zabytkowego. Z autorskimi dekoracjami pomysłu artystów-projektantów zatrudnionych we Wzorcowni: Elżbiety Piwek-Białoborskiej, Jana Sowińskiego, Wita Płażewskiego. Malatura została wykonana przez artystów-plastyków. Wszystkie włocławki dostępne na stronie Antyki Galicja posiadają charakterystyczną, zielonkawą sygnaturę ''Zakłady Fajansu Rewolucji 1905 roku'' typową dla wyrobów z lat 1945-1959. Każdy przedmiot został pomalowany ręcznie. Nie znajdą Państwo dwóch takich samych wyrobów z Włocławka. Włocławski fajans to jednak nie tylko naczynia użytkowe z charakterystycznymi, kwiatowymi wzorami lub motywami ludowymi. To także przedmioty o niemałej wartości kolekcjonerskiej. Na stronie Antyki Galicja dostępne są także fajanse z tzw. kolekcji picassowskiej. Modele, które wcale nie przypominają naczyń, za to o nietypowych kształtach oraz unikalnej i odważnej malaturze.

 

Rzadko spotykana Ikebana w kolorze żółtym w stylu picasso,

projektu Wita Płażewskiego

Bomboniera utrzymana w typie biało-czarnym z charakterystycznymi pasami

Brązowa bomboniera, duże naczynie z pokrywką, typ picasso

Fajansowy wazon malowany ręcznie, podszkliwnie w kwiatowy wzorek

Wazonik 'Kula', nr fasonu 5830 projekt z roku 1956

Komplet do wina, kolorowy motyw

 

Reprezentacyjna patera na owoce zdobiona w falujące pasy

Kultowy wazon

Pastelowa patera zdobiona reliefową techniką ''kory''

 

 

Rzadko spotykana patera Kapelusz, zdobiona ręcznie reliefową techniką ''kory''

Fajansowe talerze deserowe do ciasta, owalne wzory

 

Komplet talerzy Drzewa

Multikolorowy wysoki wazon

Pięknie zdobiony pomarańczowo-czarny wazonik

Bibliografia
Ceramikon Polski, dostępny online: <http://ceramikonpl.blogspot.com/ >.
L. Danckert, Leksykon porcelany europejskiej, Gdańsk 2008.
Fajans Włocławek, dostępny online: <http://www.fajans.com.pl/ >.
R. Hankowska, Fajans Włocławski, Wrocław 1991.